CZEPOTA PUSZYSTA (UNCARIA TOMENTOSA) - JEJ WŁAŚCIWOŚCI I ZASTOSOWANIE W LECZNICTWIE

Prof. dr nauk farm. Wiktor Stelmach (Instytut UNCARIA)

Warto wiedzieć że...

Ludzie od prawieków starali się ratować swoje zdrowie i życie za pomocą leczniczych właściwości roślin. Cywilizacja europejska jest bezpośrednią spadkobierczynią cywilizacji grecko-rzymskiej. która w pewnym zakresie czerpała wzorce od Egipcjan. Asyryjczyków. Babilończyków i Sumerów. Zachowane tabliczki pisma klinowego z IV tysiąclecia p.n.e. świadczą o używaniu przez mieszkańców doliny Tygrysu i Eufratu leczniczych surowców roślinnych. Sa to najstarsze, udokumentowane dowody stosowania fitoterapii. Mimo że sam termin fitoterapia jest młody (powstał w XIX wieku od słów phyton - roślina i therctpeuo - leczę) to jednak ziołolecznictwem zajmowano się przez wszystkie wieki i na wszystkich kontynentach oraz wyspach, gdzie żyli ludzie. Stosunkowo późno dotarły do Europy preparaty roślinne z Ameryki Południowej. Późno, lecz z wielką mocą działania i jeszcze większą nadzieja osób trapionych ciężkimi schorzeniami cywilizacji XXI wieku

Chemia zaczyna powoli ustępować miejsca medycynie naturalnej. Być może przyczynią się do tego również odkrycia i dokonania Polaków m.in. naszego rodaka, misjonarza w Peru. ojca Edmunda Szeligi, który pozna} sekrety medycyny amazońskich Indian. Ukończył już 90 lat. z czego kilkadziesiąt spędził na badaniu i poznawaniu zasobów roślinnych amazońskiej puszczy, a żyjąc wśród Indian, nauczył sie od nich wielu zdumiewających dla nas w Europie metod leczenia. W miarę stopniowego odkrywania indiańskiej sztuki leczenia stwierdzał, że nieprzebranym źródłem zasobów służących ratowaniu ludzkiego zdrowia są rosnące w dżungli rośliny. Działanie ich daje radykalne, niezawodne rezultaty, nieznane medycynie akademickiej - wyleczenie nawet z takich chorób, które obecnie uznaje się za nieuleczalne. Są wśród nich cukrzyca, rak i AIDS. Od setek lat Indianie z miejscowych plemion sporządzają odwar z kory i korzeni czepoty puszystej pijąc go jako herbatę leczniczą. Według ich przekazów, stosuje się go jako skuteczny lek na nowotwory oraz inne ciężkie choroby.

Długa jest lista schorzeń, na które Uncaria tomentosa jest stosowana w tradycyjnej medycynie peruwiańskiej, a obecnie już na innych kontynentach, także w Europie.

Skład chemiczny

Składnikami czynnymi surowca są liczne substancje biologicznie aktywne. Najważniejszą ich grupę stanowią alkaloidy, związki o naczelnym miejscu pośród leczniczych substancji pochodzenia roślinnego. Alkaloidy są (z pewnymi wyjątkami) substancjami roślinnymi o charakterze zasadowym, o zróżnicowanym działaniu fizjologicznym, zawierającymi w cząsteczce pierścień z atomem azotu pochodzącym z przemiany aminokwasu lub związku pokrewnego.

W czepocie puszystej występują dwie grupy ważnych alkaloidów, które zdecydowały o leczniczym zastosowaniu tej rośliny. Ze względu na budowę chemiczną nazwano je alkaloidami indolowymi (dihydrokorynanteina, hirsuteina, hirsutyna) i alkaloidami oksyindolowymi. Te drugie, z kolei, dzieli się na zawierające w cząsteczce cztery (tetracykliczne: rynchofilina i izorynchofilina) lub pięć (pentacykliczne: mitrafilina. pteropodyna. izomitrafilina. izopteropodyna. specjofilina. unkaryna F) zamkniętych pierścieniami.

Roślina zawiera też farmakologicznie czynne polifenole (taniny i procyjanidyny). sterole, glikozydy kwasu chinowego. terpeny i ich pochodne oraz inne aktywne związki. Do kontroli jakości preparatów wykorzystywane są następujące techniki analityczne jak: chromatografia cienkowarstwowa (TLC). wysokosprawna chromatografia cieczowa (HPLC). chromatografia cienkowarstwowa i chromatografia gazowa (TLC/ GLC) oraz elektroforeza kapilarna. W Europie Zachodniej do standaryzacji najczęściej wykorzystuje się pomiar zawartości izopteropodyny, alkaloidu o najsilniejszych właściwościach immunostymulujących. Ekstrakty standaryzowane są tak. by stężenie alkaloidów oksyindolowych wynosiło 1.3-1.75%. w tym około 97% stanowić powinny alkaloidy pentacykliczne.

Wieloletnie badania (opisanych w I cz. Artykułu) największych lian świata wykazały, że Uncaria tomentosa posiada znacznie większe właściwości pobudzające system immunologiczny niż jej siostrzana odmiana Uncaria guianensis. Na obszarach Peru tubylcy znają trzy odmienne formy gatunku Uncaria tomentosa różniące się zabarwieniem kory. która tuż po przecięciu staje się biała, ciemnożółta lub ciemnoczerwona. Z cechą tą wiążą się różnice w zawartości substancji czynnych oraz aktywność terapeutyczna. Sezonowa zmienność składu chemicznego surowca w dużym stopniu rzutuje na jego aktywność terapeutyczną, zwłaszcza na właściwości immunoregulujące. Dlatego bardzo istotną sprawą przy zakupie surowca są dane dotyczące jego gatunku, zbioru, a także jego standaryzacja, bez której trudno określić właściwe dawkowanie.

Jak już wspomniano, spośród bardzo licznych związków chemicznych zawartych w czepocie puszystej, najsilniejsze działanie fizjologiczne wywierają alkaloidy. Hirsutyna. hirsuteina i dihydrokorynanteina (alkaloidy indolowe) mają podobne właściwości. Hirsutyna jest silnym związkiem o charakterze przeciwwirusowym. rozluźnia mięśnie gładkie, przez co obniża ciśnienie tętnicze i ma działanie przeciwskurczowe. chroni śluzówki przewodu pokarmowego, zapobiegając powstawaniu wrzodów żołądka. Badania doświadczalne u zwierząt wykazały także właściwości przeciwpadaczkowe i antyarytmiczne w zaburzeniach rytmu serca oraz właściwości znieczulające.

Pentacykliczne alkaloidy oksyindo-lowe wysoce aktywizują komórki układu immunologicznego, szczególnie te odpowiedzialne za odporność przeciw-wirusową i przeciwnowotworową. Alkaloidy te. pod wpływem odpowiedniej stymulacji powodują, że monocyty i granu-locyty przejmują funkcje makrofagów. Są to komórki posiadające zdolność do pochłaniania innych komórek. Należą do najważniejszych komórek obronnych układu odpornościowego. W starciu z obcymi organizmami stanowią pierwszą linię ataku. Wędrują strumieniami krwi do zagrożonych miejsc, gdzie zwalczają obce. zwyrodniałe komórki (komórki nowotworów krwi i układu krwiotwórczego).

Tetracykliczne alkaloidy oksyindo-lowe oddziałują głównie na układ nerwowy. Rynchofilina i izorynchofilina obniżają ciśnienie tętnicze, działają rozluźniająco - przeciwskurczowo. Rynchofilina ma też działanie przeciwgorączkowe, przeciwzapalne oraz pobudza aktywność oddechową.

Niektóre glikozydy, w tym kwasu chinowego i triterpeny. izolowane z ekstraktów Uncaria tomentosa są związkami o właściwościach przeciw-wirusowych i przeciwzapalnych. Kwasy ursolowy i oleanowy mają właściwości antyoksydacyjne, tj. chronią składniki organizmu przed niszczącym utlenianiem. W badaniach doświadczalnych kwas ursolowy bardzo silnie hamuje wzrost i prowadzi do apoptozy (samounicestwienia) komórek linii nowotworowych ludzkiego raka płuca, raka jajnika, raka skóry, nowotworu mózgu, raka jelita grubego, raka żołądka oraz czerniaka i białaczki.

Sterole zawarte w Uncaria tomentosa cechują się umiarkowanym działaniem przeciwzapalnym, natomiast taniny wpływają pozytywnie na motorykę jelit i dróg żółciowych, mają ponadto właściwości smakowe pobudzające apetyt. Taniny katechinowe są związkami o właściwościach antyoksy-dacyjnych, m.in. mogą chronić kwas askorbinowy (witaminę C) przed utlenianiem. Badania wykazały, że potrafią one zapobiegać powstawaniu raka. dzięki działaniu przeciwutieniającemu. które chroni komórki organizmu przed procesami rozkładu i uszkodzeniami spowodowanymi przez wolne rodniki. Uważa się. że spożywanie tych przeciw-utleniaczy uodparnia zdrowe komórki. Biochemicy twierdzą, że aby uaktywnić najwięcej tanin katechinowych. należy sproszkować korę surowca przed sporządzeniem odwaru. Równie ważny jest czas gotowania. Najwyższy poziom stężenia tanin uzyskuje się po 30 minutowym gotowaniu. Zaletą tak przygotowanego odwaru jest zwiększenie przyswajania wszystkich aktywnych składników. Jedną z odmian taniny katechinowej. odkrytą w suszonej korze Uncaria tomentosa jest epikatechina. która ma szczególnie silne właściwości antyutleniajace (większe niż witamina E) i ochronne na małe naczynia krwionośne w mózgu przed uszkodzeniem. W badaniach laboratoryjnych jej podawanie przedłużało życie szczurom podatnym na krwotoczne wylewy do-mózgowe w przebiegu nadciśnienia. Flawonoidy są grupą związków chemicznych zapobiegających powstawaniu wielu nowotworów, co wykazano w licznych doświadczeniach epidemiologicznych. Rozpuszczalne w wodzie flawonoidy - procyjanidyny. mają działanie ochronne na naczynia krwionośne i właściwości przeciwzapalne, a także silnie działają antyoksydacyjnie.

W tradycyjnej medycynie chińskiej od setek lat używa się surowców leczniczych pozyskiwanych z roślin z rodzaju Uncaria. Do najbardziej znanych gatunków należą: Uncaria rynchophyla (Miq) Jacks.. Uncaria macrophylla Wall., Uncaria sinensis (Oliv.) Havil. Rośliny te dostarczają surowca w postaci haczykowatych kawałków zdrewniałych łodyg lian (bez liści) pod nazwą Ramulus Uncariae cum Uncis (ang. Gambír Vine).

Głównymi składnikami surowców chińskich są alkaloidy: rynchofilina. izorynchofilina, korynokseina i izokorynokseina, a także trzy glukoalkaloidy indolowe: kadambina, dihydrokadam-bina. izodihydrokadambina. Ponadto autorzy chińscy podają o izolacji różnych kwasowych pochodnych alkaloidów oksyindolowych (m.in. kwas izopteropodowy, pteropodowy. izorynchofilinowy). a także kumaryn (skopoletyna i in.).

Prowadzone badania farmakologiczne surowców chińskich oraz ich składników (alkaloidów) wykazały działanie obniżające ciśnienie krwi. uspokajające i przeciwdrgawkowe.

Badania naukowe i doświadczenie kliniczne.

Badania naukowe korzeni czepoty puszystej zapoczątkował w Austrii w 1974 r. dr Klaus Keplinger. Razem z grupą współpracowników przeprowadził wnikliwe badania farmakognostyczne. biologiczne i chemiczne. Nawiązując do osiągnięć lecznictwa ludowego indiańskich uzdrowicieli (curanderos) w Peru. wyjaśnił naukowo wiele ich pilnie dotąd strzeżonych tajemnic. Keplinger otrzymał w lipcu 1989 r. pierwszy amerykański patent nr 4 844 901, a rok później drugi patent nr 4 940 725 na uzyskiwanie alkaloidów z korzenia czepoty puszystej Uncaria tomentosa. Udowodnił przy tym, że cztery z nich "nadają się do nieswoistego pobudzania układu odpornościowego". Według jego badań te cztery alkaloidy wyraźnie wzmagają proces fagocytozy (zdolność atakowania, pochłaniania i trawienia szkodliwych drobnoustrojów, materii obcej przez leukocyty oraz makrofagi). Obydwa te patenty wskazują na izopteropodynę. czyli izomer A, jako najbardziej aktywny alkaloid dla układu odpornościowego.

Oprócz izopteropodyny i trzech innych alkaloidów zwiększających odporność, jest jeszcze jeden - rynchofilina. Badania nad nim przeprowadzono w Szkole Tradycyjnej Medycyny Chińskiej w Szanghaju. Ich wyniki wykazały, że rynchofilina ma zdolność hamowania agregacji płytek krwi oraz zakrzepicy, co sprawia, że może być przydatna w zapobieganiu zawałowi serca i zmniejszeniu ryzyka tej choroby. Dzieje się to poprzez obniżanie ciśnienia krwi. zwiększenie krążenia oraz hamowanie zarówno tworzenia się osadów na ścianach tętnic, jak i powstawania zakrzepów w mózgu, sercu i tętnicach. Poza alkaloidami oksyindolowymi wyodrębnionymi przez Keplingera i jego współpracowników, badacze włoscy i peruwiańscy wyizolowali inne składniki łącznie z kilkoma polifenolami i triterpenami oraz sterolami roślinnymi: betasitostero-lem. stigmasterolem i kampesterolem. Obecność tych dodatkowych związków może lepiej wyjaśnić właściwości przeciwutleniające, przeciwwirusowe, przeciwnowotworowe oraz przeciwzapalne tej rośliny. Praktycznym eksperymentatorem andyjskich roślin leczniczych stał się wspomniany na wstępie nasz rodak salezjanin, ojciec Edmund Szeliga, który od ponad 40 lat skutecznie leczy ludzi w Peru. Z jego inicjatywy został założony w Limie Instytut Badawczy Fitoterapii Andyjskiej. Pierwsze próby szpitalnego leczenia preparatami Uncaria tomentosa pacjentów chorych na raka, przeprowadził peruwiański chirurg onkolog, dr Felipe Mirez wychowanek ojca Edmunda Szeligi. W latach 1984-1989 leczył nowotwotry u 7832 swoich pacjentów.

To, że Uncaria tomentosa leczy raka, dowiódł wcześniej ojciec Szeliga w swoim instytucie, zaś rezultaty osiągnięte przez dr Mireza nie miałyby pewnie już takiego znaczenia dla medycyny. Jednak dr Mirez dowiódł czegoś więcej, czegoś niezwykłego. Otóż w czwartym stadium rozwoju choroby nowotworowej medycyna nie daje w zasadzie pacjentom żadnych szans na wyleczenie. Onkologowie przepowiadają im najwyżej 2 miesiące życia i przepisują tylko leki znieczulające. Czwarte stadium to wyrok śmierci. Taka jest brutalna prawda.

Wśród pacjentów dr. Mireza 1312 dotkniętych było zaawansowanym rakiem właśnie w czwartym stopniu. Leczeni byli wodnymi odwarami Uncaria tomentosa, przy zastosowaniu diety wegetariańskiej. U chorych były zdiagnozowane następujące przypadki raka: szyjki macicy, żołądka, płuc. sutka, trzustki, jajnika, prostaty, dróg limfatycznych, białaczki. Wyniki leczenia pacjentów dla każdego przypadku raka podano dla dwóch kryteriów przedłużenia życia; o 2 lata oraz 5 lat lub więcej, co w onkologii jest uważane za wyleczenie. Zebrane dane kliniczne i przedstawione po raz pierwszy przez dr Filipe Mireza na międzynarodowym sympozjum poświęconym "Zastosowaniom fitoterapii w medycynie" - konferencji, jaka odbyła się w 1989 r. w Limie, wzbudziły wielki podziw i entuzjazm nad uzyskanym wysokim wskaźnikiem przedłużenia życia, jak również wyleczenia ludzi dotkniętych rakiem w czwartym stopniu rozwoju. Powyższe dane ze szczegółami zostały opublikowane w rozprawie dr Felipe Mireza zatytułowanej .,Fitoterapia w zaawansowanym raku". Dr Mirez - obecnie profesor Instytutu Badawczego Fitoterapii Andyjskiej -po raz pierwszy, już wówczas dowiódł w swojej pracy właściwości przeciwnowotworowych alkaloidów oksoindolowych.

Artykuł zamieszczony w Magazynie Aptekarskim "Zdrowie i farmacja"